Introductie 

Nu online: een blik op het nieuwe migratiepact.     

De transitieperiode van 2 jaar is voorbij. Sinds 12 juni jongstleden is het nieuwe migratiepact officieel van kracht. Dit pakket van tien nieuwe wetten (9 verordeningen en 1 richtlijn) vormt de grootste asielhervorming in decennia.     

Wat gaat er concreet veranderen op het gebied van migratie, op de werkvloer, in de politiek en in de maatschappij? In dit blog, dat in de loop van de week online komt, bied ik een diepgaande en onafhankelijke analyse van het beleid, met samenvattingen van de meest impactvolle en onderbelichte punten. Grensscreening, solidariteitsmechanisme, schrappen van asielvergunningen voor onbepaalde tijd.     

Is dit een noodzakelijke grip op migratie of het begin van een humanitaire crisis?    

Schrijf je binnenkort in voor de nieuwsbrief om als eerste nieuwe berichten te ontvangen en word actief betrokken: doe mee aan de poll en deel je wensen voor de volgende blogs.   

1 Inleiding 

Zoals beloofd in mijn introductie duik ik nu wat dieper in op het migratiepact, dat ruim een week geleden van start is gegaan. De afgelopen twee jaren vormden een aanlooptijd voor dit nieuwe migratiebeleid. In de verordening tot vaststelling van een gemeenschappelijke procedure voor internationale bescherming in de EU (EU 2024/1348) werd het doel geformuleerd: het structureel verbeteren van de asielprocedure om te zorgen voor een eerlijk en efficiënt proces in de hele EU. Daarbij moet misbruik van de procedure en verplaatsing tussen lidstaten door vreemdelingen die in een ander land zijn uitgeprocedeerd worden beperkt. Het is de grootste asielhervorming in decennia en is direct voelbaar in de politiek van de lidstaten en in de asielopvang.   

Ik geef hieronder kort de voorgeschiedenis die hiertoe heeft geleid. Vervolgens ga ik in op de inhoud van de regelingen en sluit ik af met voorbeelden uit de praktijk die voortkomen uit dit nieuwe beleid.   

2 Voorgeschiedenis 

Twee jaar geleden werd gezamenlijk besloten tot het opstellen van nadere regels voor migratie, mede door de aangenomen toestroom van asielzoekers uit de EU. Met name uit Azië, Afrika en Oost-Europa. Zo probeerde de EU de toestroom vanuit de meest noordelijke grensgebieden van Afrika en Azië te beperken. Op het nieuws zag men hoe bepaalde groepen asielzoekers soms zelfs met geweld werden tegengehouden, zodat ze Italië, Griekenland en Spanje niet zouden bereiken met hun vlootjes. Zogenoemde push-backs. Ook binnen de EU kwam Duitsland vaak in het nieuws vanwege zijn (binnen)grenscontroles, die eigenlijk geen specifieke grondslag hadden. België had een tekort aan opvangplekken, waardoor soms hele gezinnen op straat verbleven.   

Deze berichtgeving in de media zorgde er ook voor dat burgers in de verschillende lidstaten een steeds groter probleem zagen dan er misschien was. Daardoor kleurden ook veelal rechtsextremistisch gekleurde demonstraties de grote steden van West-Europa. Naar aanleiding hiervan is besloten een gezamenlijk beleid te voeren, zodat Italië, Griekenland, Spanje en eventuele andere landen die de buitengrenzen van de EU delen, de migratietoestroom al kunnen managen en hierbij eventueel steun kunnen ontvangen wanneer het misgaat. Twee jaar lang werd hierover vergaderd en konden de lidstaten het op veel punten niet eens worden.   

3 Het migratiepact 

Het migratiepact is een gezamenlijk beleid voor de lidstaten van de Europese Unie. Het bestaat uit 9 verordeningen en 1 richtlijn. Het zal te ver voeren om hier op alle regelingen één voor één in te gaan, en daarom zal ik een samenvatting maken van de belangrijkste punten.   

Beleid 

Het doel is, zoals hierboven omschreven, een gezamenlijk beleid te bewerkstelligen dat ervoor zorgt dat asielzoekers of migranten uit derde landen buiten de EU-grenzen kunnen worden gehouden. De asielprocedure vindt daar zoveel mogelijk (versneld) plaats en zorgt ervoor dat een belanghebbende wiens aanvraag is afgewezen niet rechtmatig naar een ander EU-land kan reizen. Wel hebben de verordeningen ook aandacht voor de bescherming van verzoekers. Deze bescherming is zoveel mogelijk in overeenstemming met verplichtingen uit het internationale recht (Handvest van de Grondrechten). Onder andere het beginsel van non-refoulement. Het non-refoulementbeginsel is een fundamenteel principe in het internationale recht dat staten verbiedt asielzoekers of vluchtelingen uit te zetten of terug te sturen naar een land waar zij vrezen voor vervolging, marteling of onmenselijke behandeling.  

Daarnaast zijn de rechten en verplichtingen voor verzoekers de volgende: 1. recht op informatie, vertolking, contact met UNHCR, kosteloos juridisch advies, bijstand en vertegenwoordiging. 2. Verplichting voor lidstaten om samen te werken, gegevens te verstrekken en overleg te voeren.  Onder de gegevens die gedeeld moeten worden vallen ook biometrische gegevens, zoals bijvoorbeeld een signalement, waarmee een verzoeker herkend kan worden. 3. Het recht om op Europees grondgebied te verblijven terwijl de procedure nog loopt, met enkele uitzonderingen. 4. Alleenstaande minderjarigen worden ondersteund; wel geldt er een speciale procedure voor het vaststellen van de leeftijd van de verzoeker.  

Procedures 

De nieuwe procedure zal er als volgt uitzien: Aanvragen worden objectief, onpartijdig en individueel behandeld op basis van relevante en actuele informatie over het land van herkomst. Dit is voor het vaststellen van de situatie in het land waarnaar de verzoeker eventueel terug zou moeten keren. De autoriteiten moeten verder beschikken over de nodige opleiding en kennis. Daarnaast moeten de besluiten schriftelijk zijn, goed gemotiveerd en de mogelijkheden benoemen die de verzoeker heeft wanneer hij het er niet mee eens is, zoals een eventueel bezwaar of beroep.   

Daarnaast komen er een aantal versnelde procedures. Wanneer blijkt dat de verstrekte informatie vals is, kan de procedure worden ingekort. Verder mag een verplichte grensprocedure 12 weken duren en kan deze eventueel met 4 weken worden verlengd. Voor minderjarigen geldt de verplichting tot een grensprocedure niet, tenzij zij een gevaar voor de maatschappij vormen.   

In de regelingen wordt ook het begrip of de criteria voor het zijn van een veilig terugkeerland of een veilig derde land geformuleerd, waarbij het eerste asielland niet per se een EU-land hoeft te zijn.   

Een belangrijk onderdeel zijn ook de bepalingen die aangeven wat de EU-lidstaten in een crisissituatie kunnen ondernemen en welke maatregelen zij kunnen opleggen.   

Terugkeerprocedure aan de grens 

Ook is er een speciale verordening die de terugkeergrensprocedure regelt voor niet-EU-onderdanen en staatloze personen van wie het verzoek in het kader van de hierboven omschreven asielprocedure is afgewezen. Een periode van vrijwillig vertrek van 15 dagen kan worden toegekend. De lidstaten dienen de terugkeer binnen 12 weken te regelen nadat de procedure is afgesloten. Hierin is ook de inbewaringstelling geregeld (het ontnemen van de vrijheid van een verzoeker). Dit wordt pas in het uiterste geval toegepast, nadat een zorgvuldige individuele beoordeling van de zaak heeft plaatsgevonden.   

Rechtsbescherming verzoekers   

Het beroep en de bezwaarmogelijkheden zijn voornamelijk geregeld in de Verordening Asielprocedures, artikel 67. De kern van de rechtsbescherming vindt haar grondslag in het EU-handvest van de Grondrechten. Artikel 47 van dit Handvest regelt met name het recht op een doeltreffend rechtsmiddel. Voor Nederland is de Vreemdelingenwet naar aanleiding van de inwerkingtreding van het migratiepact ook aangepast.   

Beschikbare rechtsmiddelen 

Besluitfase  

De verzoeker heeft in de aanvraagfase het recht om direct na het gehoor fouten te laten herstellen of bewijs aan te vullen. Er mag niet langer een voornemenprocedure gevoerd worden, waardoor de procedure korter duurt. Correcties moeten/mogen nu direct via een nabespreking worden ingediend.  

Beroep in eerste aanleg 

Nadat er is besloten, kan een verzoeker beroep indienen bij de rechter in eerste aanleg. Men heeft het recht het besluit aan te vechten bij een onafhankelijke rechter. Er is een mogelijkheid om een voorlopige voorziening te treffen. Dit heeft een schorsende werking zodra het is toegekend. Een verzoeker kan dan in afwachting van het proces nog in de lidstaat verblijven. Dit gebeurt in het huidige beleid niet meer automatisch.   

Speciale Beroepsmogelijkheid tegen Dublin-overdrachten 

Wanneer naar aanleiding van een (AMBV) -procedure een andere lidstaat verantwoordelijk wordt gesteld voor de asielaanvraag, kan een verzoeker deze overdrachtsovereenkomst tussen twee lidstaten aanvechten. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer er sprake is van structurele tekortkomingen in de opvang.  

Beroep tegen inbewaringstelling 

Een verzoeker heeft het recht op automatische en periodieke rechterlijke toetsing wanneer dit tijdens een grensprocedure of screening is vastgelegd.   

Hoger Beroep  

Wanneer het beroep in eerste aanleg ongegrond wordt verklaard, kan de verzoeker in hoger beroep hiertegen bij een hogere rechter gaan. Maar ook een hoger beroep heeft geen schorsende werking op de terugkeerprocedure, tenzij de rechter dit expliciet toekent.   

Rechtshulp 

Daarnaast kan de verzoeker gebruikmaken van kosteloze en onafhankelijke juridische toelichting en bijstand op kosten van de overheid wanneer het tot een van de bovengenoemde procedures komt.   

4 In de praktijk 

Het asiel- en migratiebeleid, opgenomen in het asielbeleid, heeft rechtstreekse werking binnen het nationale beleid. Dat wil zeggen dat dit beleid direct van toepassing is binnen een lidstaat en niet per se omgezet hoeft te worden in een nationale wet om geldend te zijn. Toch zal dit in de praktijk leiden tot een ingrijpende aanpassing van de nationale wetgeving, de werkprocessen en de infrastructuur. Dit gebeurt via specifieke nationale uitvoeringswetten en operationele veranderingen.   

Ik zal mij voorlopig richten op dit beleid binnen Nederland en België, specifiek ter illustratie van de aanpassingen die een lidstaat aan haar beleid aanbrengt. Er is een nieuwe uitvoerings- en implementatiewet Asiel- en migratiepact 2026 ter aanpassing van de Vreemdelingenwet 2000.   

Hervormingen in Nederland 

Asielprocedures zijn versimpeld; er zijn standaard screeningsformulieren opgesteld die direct bij binnenkomst in Nederland ingevuld dienen te worden; de voornemensprocedure is komen te vervallen, zodat sneller tot een besluit kan worden gekomen; en men kan direct naar de rechter (geen bezwaar). Counseling door de nationale migratie-instantie is ingevoerd: een verplichte interne procedurele counseling. Ook wordt in de wet opgenomen dat er binnen 6 maanden een besluit moet worden genomen, of binnen 3 maanden in een versnelde procedure voor een veilig land.   

Hervormingen in België 

Ook in België zijn inmiddels al aanpassingen gemaakt aan de nationale vreemdelingenwet. De Belgische migratierechter is nu wettelijk bevoegd om te voldoen aan de extreem korte beroepstermijnen bij grensprocedures. De grootste operationele impact voor België zit in het creëren van gesloten opvangcapaciteit nabij de buitengrenzen (bijvoorbeeld bij de nationale luchthaven). België is nu verplicht om migranten uit landen met een lage beschermingsgraad (minder dan 20%) tijdens de asielprocedure maximaal 12 weken in detentie of gesloten centra te houden. Ook is er al begonnen met de uitvoering van het solidariteitsmechanisme. België moet nu ook financieel bijdragen of extra asielzoekers overnemen als Zuid-Europese landen onder te hoge druk komen te staan. Ook wordt het pro deo-systeem aangepast voor de versnelde procedure.   

5 Conclusie 

Ik heb in dit blogartikel een korte samenvatting gegeven van de aanleiding, de inhoud van het pact en de wijzigingen op nationaal niveau. Ik heb ieder onderdeel heel summier besproken en alleen de belangrijkste punten genoemd. Ik overweeg om in een volgende blog nog even terug te komen op dit onderwerp.  

Mocht je meer willen weten over een bepaald onderwerp—zoals een diepere duik in de procedures, wijzigingen in andere lidstaten of specifieke informatie over grondrechten binnen de EU—of zelf suggesties hebben voor interessante gerelateerde onderwerpen, dan hoor ik dat graag. Je kunt dit kenbaar maken door het contactformulier in te vullen of via de poll die binnenkort online komt.